منابع مغولى را بايد همرديف منابع بزرگ چينى ، فارسى و حتى جلوتر از آنها دانست . متأسفانه تاكنون فقط دو تاريخ مغولى قديمى ، شناخته و چاپ شده است : يكى آلتان توبچى « 1 » و ديگرى تاريخ سننگ ستسن « 2 » كه وقايع را تا قرن هفدهم آورده‌اند و اهميت چندانى ندارند . تاريخ مغولى ديگرى در دست مىباشد كه سندى بسيار مهم است ، ولى نه مغول‌ها ، بلكه چينىها آن را حفظ كرده‌اند . اين كتاب « يوان چائوپى شه » « 3 » يا « تاريخ سرّى مغولان » است ، كه اصل مغولى آن مىبايستى متعلق به سال 1240 ميلادى باشد . اين تاريخ كه تا سلطنت اگتاى « 4 » مىآيد ، بايد در نيمهء دوم قرن چهاردهم ميلادى به زبان چينى عاميانه ترجمه شده باشد . اكنون بيش از پنجاه سال است كه چين‌شناس بزرگ روسى پالاديوس « 5 » ، در جلد چهارم كارهاى هيئت ارتدوكس روسى پكن ، ترجمهء كامل آن را منتشر كرده است . مورخى چون هوارث « 6 » پس از آنكه اثر خود را به اتمام رسانيد ، از اين متن باخبر شد و م . بلوشه به‌كلى از آن بىخبر بوده است . پالاديوس خاطرنشان ساخته كه نسخه‌هاى خطى ديگرى از آوانويسى به خط چينى ( و فقط يك ترجمه ) ، از روى متن مغولى اصلى « يوان چائوپى شه » وجود داشته است . پالاديوس بعد از ترجمهء اين اثر ، يكى از اين نسخه‌هاى خطى را به‌دست آورده و به م . پزدنف « 7 » داده و او آن را به دانشگاه پطروگراد واگذار كرده است . م . پزدنف ، به كمك اين نسخهء خطى ، فصل اول « يوان چائوپى شه » به حروف روسى را ، بار ديگر به مغولى برگرداند . اين اثر در سال 1880 در پطروگراد چاپ شد و اكنون ناياب است . از آن پس اغلب متذكر شده بوديم كه چاپ كامل نسخهء خطى متن مغولى ، كه به چينى آوانويسى شده ، اهميت بسيار دارد و مورد علاقهء ماست . در زمان جنگ بنا به خواستهء م . دولدنبورگ « 8 » تصميم به چاپ اين متن گرفته شد ، ولى معلوم نشد كار به كجا رسيد . سرانجام از سال 1908 يك چينى اهل هونان « 9 » به

--> ( 1 ) - Altan - Tobci ( 2 ) - Sanang - Setsen ( 3 ) - Yuan - tchao - Pi - she ( 4 ) - Ogtai ( 5 ) - Palladius ( 6 ) - Howorth ( 7 ) - M . pozdneiev ( 8 ) - M . d'Oldenbourg ( 9 ) - Hou - nan